«Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының бас қор сақтаушысы Сегізбаева Жәния Меиірқызы жақында Анкара қаласында ашылу салтанаты өткен, археолог, тарих ғылымдарының докторы, профессор Зайнолла Самашевтың "Көне түркі бейнелеу өнері" кітабын музей қорына қабылдады.
https://berel-museum.kz/kz/2015-02-11-21-11-41/prepodavatelskij-sostav/123-zhymdar.html#sigProId57d3495e22
ГРИФОН БЕЙНЕСІ
Ағашқа ойылып алтын фольгамен қапталған грифонның бейнесі (б.з.д. IV-III ғғ.). Берел, 9 қорған.
Аң стилі тек қана өнер емес, дала әлемінің әлеуметтік-маңызды және идеологиялық символикасы сияқты болды.
Бұл заттар символикасының шеберлігімен және күрделілігімен таң қалдырады. Олардың иелері мемлекеттердің көсемдері, билеушілері болғаны сөзсіз.
Берел қорымының материалдары Алтай тауларында юэчжи тайпалары құрған таңғажайып және өзіндік әлемді көрсетеді.
https://berel-museum.kz/kz/2015-02-11-21-11-41/prepodavatelskij-sostav/123-zhymdar.html#sigProId048f3211be
“Берел” мемлекеттік тарихи - мәдени музей - қорығының жәдігерлері Үлкен Нарын ауылында жаңадан ашылған Туристтік ақпараттық орталығынның экспозициясына қойылып, қонақтардың назарына ұсынылуда.


Могильника Акдала. Топографический план и подробное описание которого было составлено вполевом сезоне 2021 года.
Могильник Акдала расположен в правобережье реки Бухтарма, в 16км к востоку от аула Аккайнар (координаты N49о13’18”, E085o04’12”) с северной стороны дороги Аккайнар-Берел (Рис.А67-А85). В 5км к юго-западу от могильника расположен аул Кызыл-Жулдыз, а в 6км к юго-востоку аул Енбек.
Могильник находится в сравнительно ровной местности, с западной стороны проходит дорога в поселок Акмарал. С запада и с севера могильника проходит горные гряды. Долина могильника сейчас используется в качестве сенокосной поли, а в советское время возможно ее спахивали и сеяли злаковые культуры, как и многие долины и поля в Казахстане.


Заведующим кафедрой археологии, этнологии и музеологии Жуматаевым Ринатом Сериковичем , а так же сотрудником
Шакеновым Саматом, Казахского национального университета им. Аль-Фараби, были собраны материалы из останков погребенных могильника Берел, хранящихся в фонде музея-заповедника «Берел», для проведения дальнейшего анализа.


Планомерные исследования комплекса археологических памятников Берел ведутся Восточно- Казахстанской археологической экспедицией Института археологии им. А.Х. Маргулана Комитета науки Министерства образования и науки Республики Казахстан под руководством Зайноллы Самашева с 1998 г.
Новый импульс в исследовании берельских курганов получен благодаря государственной программе «Культурное наследие», инициированной Президентом Республики Казахстан Н.А. Назарбаевым и стартовавшей в 2004 году.
Систематические раскопки и междисциплинарные исследования одного лишь некрополя Берел дали уникальный по степени информативности археологический материал, позволяющий подойти к решению многих актуальных вопросов истории региона в 1 тыс. до н.э.
Могильник Берел расположен на административной территории в 7 км к юго-западу от одноименного села, на третьей надпойменной террасе реки Бухтарма, ограниченной с севера слиянием рек Берел и Бухтарма, с юга – впадающей в Бухтарму р. Кандысу (Сохатуха, Буланты), с Запада и Востока – горами. Координаты памятника: 49020’ с.ш. и 86022’ в.д. Абсолютная высота местности – 1120 м. Курганы приурочены к третьей цикловой террасе, превышающей урез р. Бухтарма на 40-45 м.
Площадь памятника составляет 4000 х 1000 м2, он состоит из более чем 70 курганов и оградок эпохи ранних кочевников и древнетюркского времени. Могильник Берел образован несколькими параллельными цепочками, вытянутыми в общем направлении Юго-Восток-Северо-Запад, и группами отдельных погребально-поминальных сооружений.
Дата сооружения самых ранних курганов – 4-3 вв. до н.э., т.е. 2400-2300 лет назад, а самые поздние относятся к древнетюркскому времени – 7-8 вв. н.э., т.е. примерно 1200-1300 лет назад.
Полевые исследования курганов Береля и лабораторно-аналитические исследования материалов курганов начаты в 1997 году. За это время изучено свыше 20 объектов, в том числе курганы № 10 и 11 с линзой мерзлоты.
Самые первые раскопки могильника Берел проводились в 1865 г. и связаны с именем немецкого археолога Вильгельма Радлова, исследовавшего несколько курганов, в том числе самый крупный объект, известный в науке как «Большой берельский курган». Спустя почти 100 лет в Берельскую степь была организована экспедиция Государственного Эрмитажа РФ, которую возглавил Сергей Сорокин. В ходе этих работ были обобщены результаты исследований В. Радлова, вышедшие впоследствии в специальной статье.
Систематические исследования берельских курганов связаны с именем Зайноллы Самашева. Исследования под его руководством начаты в 1998-1999 гг., когда был раскопан «царский» курган №11, где были обнаружены сохранившиеся в линзе мерзлоты 13 верховых коней в полном убранстве, сопровождавших берельского вождя и сопогребенную с ним женщину. Позже были исследованы еще два кургана с захоронениями лошадей, в которых когда-то была мерзлота. В результате получены уникальные по информативности и выдающиеся по художественной ценности изделия эпохи древних кочевников.
Благодаря найденным там захоронениям кочевой знати и высокохудожественным изделиям, выполненным в особой манере, свойственной искусству ранних кочевников, – в скифо-сибирском зверином стиле, памятник получил всемирную известность. Линза подкурганной мерзлоты способствовала тому, что в этих курганах в первозданном виде сохранились одежда, конское снаряжение, предметы из дерева, сёдла, и ткани, деревянная посуда, изделия из кожи, войлока. Обычно в курганах сохраняются лишь предметы из металла и кости, керамика. В этом заключается уникальность подобных памятников. На сегодняшний день Берел – единственный на территории Казахстана памятник с сохранившимися находками из органики.
В 1999 г. место проведения раскопок на Береле посещал Президент Республики Казахстан – Нурсултан Назарбаев. На протяжении работ берельские курганы посещали представители парламента, министерств и ведомств Республики Казахстан, послы и члены Сената Франции, Германии, Нидерландов, граждане России, Бельгии, Франции, Италии, Чехии и многие другие.
За 11 полевых сезонов раскопок памятника, получившего всемирную известность, в работе принимали участие сотрудники Института археологии им. А.Х. Маргулана Комитета науки Министерства образования и науки Республики Казахстан; КазНУ им. Аль-Фараби; Восточно-Казахстанского областного историко-краеведческого; Восточно-Казахстанского государственного университета им. С. Аманжолова; Семипалатинского университета им. М. Ауэзова; Семипалатинского государственного педагогического института; Семипалатинского колледжа геодезии и картографии; Семипалатинской гимназии №6; Президентского центра культуры; Кемеровского государственного университета; Института истории материальной культуры РАН; Государственного Эрмитажа; Санкт-Петербургского государственного университета; Горно-Алтайского государственного университета; Университета г. Гент; Центра научных исследований Франции и Италии.
Студенты вышеназванных учебных заведений проходили археологическую практику на раскопках берельских курганов. Представители творческой интеллигенции Казахстана посещали Берел, чтобы черпать вдохновение для своих произведений – Есенгали Садырбаев, Асет Ерназаров, Гульжихан Касымжанова, Олег Белялов, Хакимжан Булибеков.
Неоценимую помощь в проведении раскопок оказывали местные органы власти, сотрудники Урыльской пограничной комендатуры, Курчумского пограничного отряда, Катонкарагайского национального природного парка, жители сел Берел, Жамбыл, Катонкарагай, учитель истории Байгонусов Жомартхан, директор Жамбылской средней школы.
С самого начала изучения берельских курганов в полевых условиях и в лабораториях осуществляются междисциплинарные исследования полученного материала с привлечением специалистов из Института истории и этнологии им. Ч.Ч. Валиханова КН МОН РК, Института культуры и искусствознания МКИ РК, Института ботаники и фитоинтродукции КН МОН РК, Института зоологии КН МОН РК, Института молекулярной биологии и биохимии КН МОН РК, Института почвоведения КН МОН РК, Института генетики и цитологии КН МОН РК, Казахского научно-исследовательского Института ветеринарии, Института геологических наук им. К. Сатпаева, Казахстанской высокогорной геокриологической лаборатории Института мерзлотоведения РАН, Института антропологии и этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая РАН, Института почвоведения РАН, Института археологии и этнографии СО РАН, Института экологии растений и животных УрО РАН, Института судебной экспертизы РАН. Первичную полевую консервацию и реставрацию находок из Береля осуществляют сотрудники лаборатории «Остров Крым» под руководством Кырыма Алтынбекова.
«Мәдениет – ұлттың бет-бейнесі, рухани болмысы, жаны, ақыл-ойы, парасаты. Өркениетті ұлт, ең алдымен, тарихымен, мәдениетімен, ұлтын ұлықтаған ұлы тұлғаларымен, әлемдік мәдениеттің алтын қорына қосқан үлкенді-кішілі үлесімен мақтанады. Сөйтіп, тек өзінің ұлттық төл мәдениеті арқылы ғана басқаға танылады.»
Н. Ә. Назарбаев
«Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасын Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаев бастауымен құрылған. 2003 жылы мемлекет Басшысы Қазақстан халқына Жолдауында Қазақстанның үлкен мәдени мұрасын, мемлекеттік тілде гуманитарлы білім қорын, тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қалпына келтіруді, ұлттық әдебиет пен жазудағы көпғасырлы тәжірибені біріктіруді зерттеудегі бірыңғай жүйе қалыптастыруға бағытталған бағдарлама жасауды бұйырды.
Бағдарламаны жүзеге асыру 2004 жылы басталған болатын және екі жылға есептелген. Кейін тағы екі кезең құрылды: 2007 жылдан 2009 жылға дейін және 2009 жылдан 2011 жылға дейін.
Бағдарламаның кезеңдері
«Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы мәдениетке деген мемлекеттік қозғалысын анықтаған рухани және білім беру істерінің даму саласындағы негізгі құжат, стратегиялық ұлттық жоба болып кетті. Мұншалықты үлкен жобаны іске асыруды ТМД елдерінің ішінде алғаш бастаған Қазақстан.
«Мәдени мұраның» мақсаты – тарих пен мәдениеттің жаңа ескерткіштерін ашу, ұлттық мәдениет үшін айрықша маңызы бар айтарлықтай тарихи-мәдени ескерткіштерді консервациялау, қалпына келтіру және қайта жасау; мәдени мұраның, оның ішінде ауыз әдебиетін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды зерделеудің біртұтас жүйесін жасау; әлемдік ғылыми ой-сананың, мәдениет пен әдебиеттің үздік жетістіктері базасында гуманитарлық білім берудің мемлекеттік тілдегі толыққанды қорын жасау, шет елде Қазақстанның мәдени мұрасын үгіттеу.
Бағдарлама бірнеше бағыттар бойынша іске асады:
- ұлттық мәдениетке ерекше маңызы бар тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштерін қалпына келтіру;
- археологиялық зерттеулер;
- қазақ халқының мәдени мұрасы саласындағы ғылыми жұмыстар;
- ұлттық әдебиет пен жазулар тәжірибесін ортақтастыру, кеңейтілген бейне және жұмыс қатарларын құру.
2004 жылдан – бағдарламаны жүзеге асыра бастаған кезден – бастап тарих пен мәдениеттің 78 ескерткішінде реставрациялық жұмыстар бітірілген, олардың 28-і (35%) – 2008-2011 жылдары реставрацияланған.
2004-2005 жылдары бұл бағдарламаның жүзеге асуына республикалық бюджет қаражатынан 1 391, 0 млн. жұмсалды, соның ішінде 2004 жылы 641,6 млн. және 2005 жылы 749,4 млн. Бағдарламаның 2007 жылғы іс-шараларына респ. Бюджеттен 1 873,6 млн.тенге бөлініп, толық игерілді. Оның ішінде тарих және мәдениет ескерткіштерін қайта жаңғыртуға 1 381,1 млн. тенге, археологиялық зерттеулерге 106,0 млн. Тенге, қолданбалы ғылыми зерттеулерге 123,3 млн. тенге, кітап серияларын шығаруға 262,9 млн. тенге қарастырылған. Берел обасынан табылған алтын бұйымдардың ұсақ бөліктерін жинау, тазалау және олардың паспорттарын құрастыру жұмыстары жүргізілді. Табылған 75 дана археологиялық бұйымдар жаңғыртылды. Олар ат әбзелдерінің бөліктері және Берел көсемінің табытына арналған ағашының кесіндісі.
Біздің түп-тұқияндарымыз туралы көптеген мәлімет беретін ғылымды мыңдаған артефактылармен байытқан 26 ғылыми-қолданбалы, 40 археологиялық зерттеу жүргізілген. Шығыс Қазақстан облысындағы Шілікті мен Берел қорғандарындағы қазбалар, «скиф-сібір аң стиліне» немесе өнерге жататын табылған алтын бұйымдар әлемге әйгілі атақ алды (б.з.д. V-III ғғ.). Осы бағдарлама аясында 2008 жылы екі қорық-мұражай («Есік» және «Берел») жаңадан құрылды. «Берел» қорық-мұражайының тек қана құрылысына 190 млн.тенге бөлініп, 1 әкімшілік ғимараты, 2 тұрмыс үйлер және 1 гараж салынып 2013 жылы бұл жұмыстар түгелдей аяқталды. Ғимарат аумағы қоршалды, ендігі қорымдар орналасқан аумақты түгелдей қоршау бойынша жұмыстар атқарылуда. Болашақта № 11 қорғанды мүзейлендіріп, аспан асты мұражайына айналдыру жоспарда бар. Мұражай құрылғаннан бастап, әлеуметтік қорғау ұйымдарымен, туристік ұйымдармен, мұражайлар, кітапханалармен, мемлекеттік емес ұйымдармен, білім беру мекемелерімен байланыстар жасалып, бірлескен жұмыстар атқарылуда.
Археологиялық табылған заттар
1. Сүйектен жасалған тарақ
Қыздардың сәндік әшекейлерінің бірі. Тарақ көп тісті, ұзын әрі жіңішке тістері бар. Тістер орта тұсынан басталады. Тістердің ұзындығы -- 4,5 см, ені -- 0,3 см. Тарақтың жалпы ұзындығы -- 9,5 см, ені -- 7 см. Пішіні -- трапеция тәрізді, жоғарғы бөлігінде тесігі бар. Тістер саны -- 15.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғанды зерттеу кезінде табылған.
2. Күміс пластинадан жасалған маңдай әшекейі
Пішіні тікбұрышты, шеттері жұмырланған. Беті өрнектермен нақышталған.
Өлшемдері: ені -- 5,7 см, ұзындығы -- 31,5 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғанды зерттеу кезінде табылған.
3. Түйме (дөңгелек пішінді)
Піл сүйегінің түсіне ұқсас, ортасында тесігі бар. Диаметрі -- 4 см. Бүйірлері жұмырланған. Ортасында саңылауға орнатылған металл саңылауышы бар: қалпақшасының диаметрі -- 0,7 см, өзегінің ұзындығы -- 1,6 см. Сақталу күйі өте жақсы.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
4. Түйме (дөңгелек)
Диаметрі -- 4,5 см. Ортасында тесік бар, ішінде дөңгелек қалпақшасы бар ұстағышқа ұқсас бөлік орналасқан. Бетінде металл коррозиясы сақталған.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
5. Түйме (дөңгелек, ақ түсті)
Ортасында тесігі бар. Бетінде коррозияланған металл қалдықтары бар. Диаметрі -- 3,4 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
6. Ұршық тасы
Сұр түсті, дөңгелек, жартылай сфера тәрізді. Ортасында дөңгелек тесігі бар.
Өлшемдері: ұзындығы мен ені -- 3 см; тесіктің диаметрі -- 0,7 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
7. Түйме (дөңгелек, ақ түсті)
Ортасында дөңгелек тесігі бар. Диаметрі -- 3 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
8. Ақ түсті түйме (дөңгелек)
Ортасында темір өзегі бар дөңгелек тесік орналасқан. Диаметрі -- 3 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
9. Ақ түсті түйме (дөңгелек)
Ортасындағы дөңгелек тесікте темір өзек орналасқан. Артқы жағында көтеріңкі бөлігі бар. Диаметрі -- 4,4 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
10. Сырға
Гүл пішіндес, ортасында көк түсті тас орнатылған розеткасы бар. Біртұтас жалпақ сымнан жасалған, ұшы ілгішпен аяқталады. Ұзындығы -- 4 см.
Мерзімделу уақыты -- б.з. 7--8 ғғ.
2016 жылы №81 қорғаннан табылған.
11. Қанатты бүркіт-грифон бейнеленген салпыншақ
Жылқы әшекейінің қаптамасына жасалған реставрациялық реконструкция.
Материалы -- сары түсті фольга.
Мөлшері: 62×65×5 мм.
Мерзімделуі -- б.з.д. IV--III ғғ.
12. Адам басының бейнесі салынған бляшка
Үлкен, шеттері жұмырланған тікбұрышты ойығы бар. Көз, мұрын, қас, ауыз және құлақ секілді бет-әлпет ерекшеліктері өте дәл берілген.
Мөлшері: 2,5×2,5 см.
Материалы -- күміс, алтын жалатылған.
13. Ажурлы квадрат бляшка
Профильде бейнеленген жүріп бара жатқан бұғы мүсіні салынған. Қысқа құйрығы, үш тармақты жуан мүйіз сабағы анық көрінеді.
Мөлшері: 2,5×2,5 см.
Материалы -- күміс, алтын жалату.
14. Марал мүйізінен жасалған салпыншақ-бляшка
Бір-біріне қарама-қарсы орналасқан, құс басы мен бұғы мүйізді полиморфты екі бейне түріндегі композиция.
Мөлшері: 5,6×4,2 см.
Берел, №36 қорған.
15. Марал мүйізінен жасалған салпыншақ-бляшка
Қарама-қарсы орналасқан полиморфты екі бейне: құс басымен және бұғы мүйізімен бейнеленген.
Мөлшері: 5,4×4,1 см.
Мерзімделуі -- б.з.д. III--I ғғ.
16. Арқа тәрізді (U-тәрізді) күрделі типтегі салпыншақ-бляха
Жылқы ауыздығының құрамдас әшекей бөлшегі. Бірнеше бөліктен тұрады. Алдыңғы бетінде күрделі оюлы композиция ойылып жасалған. Тостағанша ойық пен жоғарғы жиек арасындағы жіңішке ойықта жоғары қарай еңіс оваль тесігі бар.
Мөлшері: 10×7×5 см.
Берел, №36 қорған.
Мерзімделуі -- б.з.д. III--I ғғ.
17. Көкірекше бляха (тамшы тәрізді)
Өлшемдері:
-- ұзындығы -- 131 мм
-- ені -- 107 мм
-- қалыңдығы -- 6 мм
-- ортасындағы дөңгелек тесік диаметрі -- 22 мм
Берел, №36 қорған.
Мерзімделуі -- б.з.д. III--I ғғ.
18. Сүйектен жасалған бұйым (тікбұрыш пішінді)
Бір шетінде тесігі бар ілмекті бөлімі екі сызық арқылы бөлінген. Орталық бөлігі тік және көлденең сызықшалармен безендірілген. Екінші ұшы кеңейіп, үш сквозной тесігі бар тікбұрыш түріне өтеді.
Өлшемдері: ұзындығы -- 7,7 см; ені: жоғарғы бөлігі -- 1 см, ортасы -- 0,7 см, төменгі бөлігі -- 0,5 см.
Мерзімделуі -- б.з. 7--8 ғғ.
19. Ақ металдан жасалған мониста
Дөңгелек пішінді. Шетінен аз бөлікте тесік бар. Жиегі екі қатар нүктелі өрнекпен көмкерілген. Теріге ұқсас жіпке тағылған, жіптің бекітілген тұсы ақ металмен оралған.
Мөлшері: мониста диаметрі -- 3,3 см; тесік диаметрі -- 0,2 см; жіп ұзындығы -- 2,1 см; бекіткіштің ені -- 0,6 см.
Мерзімделуі -- б.з. 7--8 ғғ.
20. Мониста -- шашқа тағылатын әшекей
Жұқа металл пластина, дөңгелек пішінді, ортасында сквозной тесігі бар. Жиегі екі қатар нүктелі пунсон өрнегімен безендірілген. Жібінің фрагменті сақталған.
Өлшемдері: ұзындығы -- 3,3 см, ені -- 3 см.
Мерзімделуі -- б.з. 7--8 ғғ.
21. Қызыл және қызғылт сары түсті моншақтардан жасалған салпыншақ
Барлығы -- 15 моншақ, ортасында бір ірі көк моншақ орналасқан. Моншақтардың ортасында жіп өткізуге арналған тесіктері бар.
22. Барыс бейнелі сабы бар қола айна
Сабы секіріп бара жатқан барыс түрінде жасалған. Көздері мен құлақтары айқын көрінеді, құйрығы бұралған.
Өлшемдері: жалпы ұзындығы -- 15,2 см; айна диаметрі (сабынсыз) -- 7,8 см.
Берел, №2 қорған.
Мерзімделуі -- б.з.д. 4--3 ғғ.
23. Бұғы басы мен жануар протомалары бейнеленген көлемді салпыншақ
Жылқы әшекейінің қаптамасына арналған реконструкция. Салпыншақта бұланның мүсіндік басы, жануар денесінің барельефі және бұлан протомалары бейнеленген.
Материалы: сары түсті металл, композит (негіз реконструкциясы).
Мөлшері: 112×110×60 мм.
Мерзімделуі -- б.з.д. IV--III ғғ.
24. Садақ жебесіне арналған сүйек ысқырық
Бөшке тәрізді, іші қуыс, екі ұшына қарай жіңішкерген. Төменгі бөлігінде үш бүйірлік тесігі бар. Ұштары білікшелер түрінде бедерленген.
Өлшемдері: биіктігі -- 25 мм; ұштарының сыртқы диаметрі -- 10 мм және 13,5 мм; ортаңғы бөлігінің диаметрі -- 17,5 мм; сопақ тесіктер өлшемі -- 4,5×3 мм, 4,5×3 мм, 5×3 мм; тесіктер арасындағы қашықтық -- 10 мм.
25. Садаққа арналған қанат тәрізді сүйек қаптамалар
Екі бөлігі бір-бірінің айнадағы бейнесіндей. Жоғарғы бөлігі дөңгеленген, төменгі бөлігі жіңішкере түседі.
1-бөлік: биіктігі -- 83 мм; ені -- 19 мм; жіңішке бөлігі -- 13 мм; қалыңдығы -- 4 мм.
2-бөлік: биіктігі -- 81,5 мм; ені -- 19,5 мм; жіңішке бөлігі -- 12 мм; қалыңдығы -- 4 мм; штифт тесігінің диаметрі -- 3 мм; штифт ұзындығы -- шамамен 11 мм, диаметрі -- 3 мм.
26. Садаққа арналған ортаңғы сүйек қаптамалар
1-пластина: ұзындығы -- 175 мм; ені -- 27 мм; қалыңдығы -- 4 мм. Ұштары үшбұрыш тәрізді, жоғарғы бөліктері сынған. Бір беті жұмырланып жіңішкереді, екінші беті -- үшбұрышты алаңша сипатында.
2-пластина: ұзындығы -- 179 мм; ең кең жері -- 27 мм; ең жіңішке тұсы -- 5 мм; қалыңдығы -- 4 мм. Бір қыры жұмырланып жіңішкереді, екінші қыры -- көлбеу кеңейеді. Ұштары сынған. Беттерінде ромб тәрізді өрнектер сақталған.
27. Қола шеге
Тікбұрышты пішінді. Бір ұшы жіңішкерген, екінші ұшында саңырауқұлақ тәрізді қалпақша орналасқан.
Өлшемдері: ұзындығы -- 16,5 см; қалпақша диаметрі -- 5,5 мм.
28. Тоттығуы жоғары қанжар
Жалпы ұзындығы -- 30 см, ені -- 4 см.
Жүзінің ұзындығы -- 18 см; сабына жақын ені -- 4 см; ұшындығы ені -- 1 см.
Сабы: ұзындығы -- 8 см; ені -- 3,5 см; орталық бөлігінде 7×0,5 см өлшемді тікбұрышты тесік бар.
Қорғауышы: ұзындығы -- 5,5 см; ені -- 1 см.
Сап басы: саңырауқұлақ тәрізді, едәуір тотығып зақымданған; ұзындығы -- 4 см; ені -- 2 см.
29. S-тәрізді екі тесікті псалий, бұлан-грифон протомалары бар
Өлшемдері:
-- ұзындығы -- 129 мм
-- ені -- 47 мм
-- қалыңдығы -- 13 мм
Берел, №36 қорған.
Мерзімделуі -- б.з.д. III--I ғғ.
30. Маңдай әшекей тақташасы диск тәрізді, бұғы мүйізінен жасалған
Артқы жағында бекітуге арналған тесіктері бар. Пішіні сопақша созылған. Диаметрі -- 8,5 см.
Берел, №36 қорған.
Мерзімделуі -- б.з.д. III--I ғғ.
Онлайн кім
Қазір 92 қонақ және Бірде бір тіркелген қолданушы жоқ сайтта отыр


